كازرون 6 روزه ؛ و از كازرون تا شيراز 5 روزه . عليقلى خان ، حاكم شيراز ، اغلب اين راهها را ساخته ، كوه را تراشيده و بعضى جاها بواسطهء يك پل ، دو كوه را بهم اتصال داده است [ تاورنيه ، ص 275 ] . از شيراز تا اصفهان 9 روز راه است ؛ از كرمان به اصفهان با اسب ، كمتر از 25 روز راه نيست . چيزى كه در اين راه خشك بىآب و علف مايهء تسلىخاطر هست فقط اين است كه هر شب براى سكونت ، مسافر به يك كاروانسرا و آب‌انبار مىرسد . اغلب اين منازل و راحتگاهها زمان قليلى است كه به همت محمد على بيك ، ناظر رئيس دربار شاه و خزانه ، آباد شده‌اند [ تاورنيه ، ص 289 ] . از هرمز تا كرمان 27 روز راه است ، و بعضى جاها پيچ و خمها دارد كه راه نيمساعتهء پياده را بايد در 4 ساعت ، سواره پيمود . از بندرعباس تا لار 7 تا 8 روز راه است ؛ از سنندج تا همدان 3 روز ، و از همدان تا اصفهان 9 روزه با اسب و 18 روزه با كاروان بايد آمد . خود شاه عباس راه اصفهان تا مشهد را 28 روزه پياده رفت . و البته اين راه راه تجارتى نبود . ولى بالاخره ، شاه هر روزى حدود 6 فرسنگ پياده مىرفت . « 1 » « بعضى جاده‌ها را به دستور شاه عباس ، سنگفرش كردند . مىگويند ، شاه عباس 999 كاروانسرا ساخت . » تاورنيه در باب كاروانسراى شاه صفى در تبريز ، مىنويسد : « كاروانسراى شاه صفى در منزل اول تبريز بسيار وسيع و راحت است ، و يك صد مسافر با اسبها و مراكب مىتوانند در آنجا منزل نمايند . در تمام خاك ايران ، خصوصا از تبريز تا اصفهان و از آنجا تا هرمز ، در مسافتهاى معين ، كاروانسراهاى عالى ديده مىشود . [ ص 122 ] . » « 2 » اين كاروانسراها گاهى موقوفات عمده نيز داشته است . شاردن گويد : كاروانسراى شاهى قزوين 250 حجره و يك حوض بزرگ و درختان عظيم دارد . « 3 » جامعترين توصيف از كاروانسراهاى عهد صفويه بوسيلهء تاورنيه به عمل آمده است . او مىگويد : « كاروانسراها تقريبا مثل محوطهء ديرها و معمولا يك طبقه هستند ؛ بناى دو طبقه خيلى بندرت ديده مىشود . يك در بزرگ مدخل آن است ، و در سه ضلع ديگر ، وسط ، يك تالار يا يك اتاق بزرگ ساخته شده كه مخصوص است براى سكونت محترمين . در دو طرف تالار وسط ، حجرات و اتاقهاى كوچك قرار دارد كه هركس يكى از آنها را اختيار مىكند . اين حجرات ، دو سه پا از زمين حياط مرتفعتر و در يك خط بنا شده‌اند ؛ و طويله‌ها در عقب و پشت اتاقها هستند . گاهى طويله‌ها هم مثل اتاقها براى سكونت مناسب است . اغلب مسافرين در زمستان ، بيشتر مايلند در طويله‌ها اقامت كنند ؛ چه از حجرات معمولى گرمتر است . از حجرات كاروانسرا يك پنجره بسوى آخر باز مىشود . حجرات كاروانسرا بدون فرش ، و تهيهء لوازم زندگى ، رختخواب و لوازم طباخى به عهدهء مسافر است . مسافرين مىتوانند ما يحتاج زندگى را ، به قيمت مناسب ، از كاروانسرادارها خريدارى نمايند . در بيابانها بابت كرايهء حجره ،

--> ( 1 ) . ر ك : سياست و اقتصاد عصر صفوى ، پيشين : ص 99 . ( 2 ) . به نقل از همان . ص 103 . ( 3 ) . ر ك : سياحتنامهء شاردن ، پيشين . ج 3 ، ص 36 .